health safety and environment management system

واكنش در برابر حوادث شيميايي ، موانع و رهيافتها
مهدی جهانگيری* – سيدشمس الدين عليزاده* *
* دانشجوی کارشناسی ارشد بهداشت حرفه ای ، کارشناس بهداشت حرفه ای شرکت پارس آمپول
**دانشجوی کارشناسی ارشد بهداشت حرفه ای ، دانشگاه علوم پزشکی تهران
آدرس: واحدايمنی وبهداشت حرفه ای – شرکت پارس آمپول – خيابان 18- شهرصنعتی کاوه – شهرستان ساوه تلفن :20- 3817- 0256234

چکيده
درحال حاضر بيش از11 ميليون ماده شيميايي براي انسان شناخته شده است كه 60 تا70 هزار ازآنها به طورمرتب استفاده مي شود. همچنين هرماه حدود600 هزارماده شيميايي به بازارعرضه مي شود. باتوجه به چنين گستره وسيعي ازموادشيميايي بديهي است توليد‍، حمل ونقل،انبارش، استفاده وهمچنين دفع ضايعات حاصل ازآنهاخطرات ايمني ، بهداشتي وزيست محيطي زيادی رادرپی دارد. مناطق مسکونی نزديک به کارخانجات ، مسيرهای حمل ونقل مواد شيميايي ، کانالهای آب وفاضلاب و... همه ازمکانهايي هستندکه ممکن است افرادعادی را(غير ازکارگران شاغل درکارخانجات )درمعرض پيامدهای ناشی ازحوادث شيميايي قراردهد. هرساله درسراسرجهان حوادث زيادی تحت عنوان حوادث شيميايي رخ می دهندبه عنوان مثال درآمريکا درفاصله زماني 1987 تا 1996 حدود 605000 حادثه شيميايي رخ داده كه تعداد اين حوادث به طورميانگين درهرسال 60000 بوده است پيامد بروزاين حوادث 2565 مرگ و 22949 جراحت شديد بوده است وازبين آنها333 مرگ و9962 جراحت مربوط به كارخانجات بوده است به عبارت ديگر42 درصدحوادث شيميايي درطي اين سالها مربوط به كارخانجات و 43 درصد بقيه درحين حمل ونقل موادشيميايي رخ داده است که مهمترين علل بروزآنها نقص درتجهيزات وخطاهای انسانی بوده است همچنين درحادثه بوپال هند درسال 1984 هزاران نفرکشته ومجروح شدند وتاچند سال بعد ازوقوع اين حادثه ماهانه 15 نفر به علت عوارض طولانی مدت ناشی از آن جان خود رااز دست می دادند . لذا با توجه به موقعيت مکانی شهر ساوه ازنظر مجاورت با شهر صنعتی واين تعدادکارخانه که درهرکدام به نوعی موادشيميايي مورداستفاده قرار می گيرندياتوليد می شودوهمچنين جمعيت متراکم وزياد شهردرنظرگرفتن يک طرح اضطراری وسيستم برخوردمناسب باحوادث شيميايي که درآن به مواردی همچون همکاری وهماهنگی سازمانهای مختلف مسئول درواکنش نسبت به حوادث شيميايي مثل آتش نشانی ، بيمارستانها ، پليس و...، تجهيزات مناسب دربيمارستانها ضروری به نظر می رسد.

کلمات کليدی : مواد شيميايي ، حوادث ، واکنش اضطراری










*mhjahangiri@Razi.tums.ac.ir
مقدمه
درحال حاضربيش از11 ميليون ماده شيميايي براي انسان شناخته شده است كه 60 تا 70 هزارازآنها به طورمرتب استفاده مي شود. همچنين هرماه حدود600 هزارماده شيميايي به بازار عرضه مي شود. باتوجه به چنين گستره وسيعي ازموادشيميايي بديهي است توليد ‍، حمل و نقل و استفاده ‍از اين مواد شيميايي خطرات زيادي ازنظرايمني ، بهداشتي وزيست محيطي دارداين حوادث درمراحل مختلفي رخ مي دهند كه عبارتند از:
- درمحلهايي كه موادشيميايي توليد مي شوند. مورداستفاده قرارمي گيرندوياانبارمي شوند .
- درحين حمل ونقل موادشيميايي ازطريق جاده هاي زميني ، راه آهن ، خطوط لوله ، دريا و هوا
- در محل هاي دفع ضايعات مواد شيميايي
- در طي توريسم هاي شيميايي
هرساله درسراسرجهان حوادث زيادي تحت عنوان حوادث شيميايي رخ مي دهد به عنوان مثال درآمريکادر فاصله زماني 1987 تا 1996حدود 605000 حادثه شيميايي رخ داده كه تعداد اين حوادث به طور ميانگين درهرسال 60000 بوده است پيامدبروزاين حوادث 2565 مرگ و 22949 جراحت شديد بوده است وازبين آنها 333 مرگ و9962 جراحت مربوط به كارخانجات بوده است به عبارت ديگر42 درصدحوادث شيميايي درطي اين سالها مربوط به كارخانجات و43 درصدبقيه درحين حمل ونقل مواد شيميايي رخ داده است. حوادث شيميايي علاوه بركارخانجات ومسيرهاي حمل ونقل ميتوانددرمنابع ذخيره و تصفيه آب، فاضلاب ها ، محلهاي دفع ضايعات موادشيميايي وحتي مدارس ، خانه هاو ... رخ دهندودرنتيجه آنها عده زيادي ازمردم درمعرض آثاروعوارض آن قرارگيرند.ازسوي ديگر نيازبه موادشيميايي درزندگي روزانه انسان رامجبوركرده است تاكارخانجات توليد مواد شيميايي را در مجاورت مناطق مسكوني بسازد، درنتيجه استفاده ، حمل و نقل و ذخيره سازي آنهامی تواند يك تهديد بالقوه دائمي را از نظر ريزش و پاشش اين مواد و آلودگي هاي محيطي ناشي از آن را به دنبال داشته باشد . اثر آلوده كنندگي هر آلاينده شيميايي در محيط با برخي ويژگي ها مشخص مي شود كه اين ويژگي ها عبارتند از :
1-جرم (m )
2-سميت : كه اين شاخص در اين مورد شاخص IDLH-Immediate Danger to Life and Health) ) از طرف سازمان NIOSH به عنوان سميت مطرح شده و معناي آن عبارتست از حداكثر غلظت ماده شيميايي در هوا كه يك كارگر سالم روزانه به مدت 30 دقيقه در معرض آن قرار گيرد ، بدون اينكه هيچ گونه اثر زيان آور و غير قابل برگشتي در او داشته باشد.
3- قابليت تبخير :كه بر حسب فشار بخار بر حسب ميلي متر جيوه و در دماي اتاق مطرح مي شود.
با توجه به موارد فوق شاحص آلودگي محيطي) (Potenyial Environment Contamination-PECuعبارتست از :
PEC=m*VP*I/IDLH

PEC بالا در مورد برخي از مواد شيميايي نشان دهنده اين است كه تخليه افراد در هنگام بروز حوادث شيميايي مي بايست در كمتر از 30 دقيقه پس از ريزش ماده شيميايي صورت گيرد.يكي از مهمترين حوادث شيميايي ريزش و نشتي مواد شيميايي است كه به وفور در سراسر جهان رخ مي دهد(شکل1) به عنوان مثال در يكي از اين حوادث كه در سال 1992 در يكي از كشورهاي آسيايي رخ داد يك كاميون پر از بروميد در حال عبور از جاده منحرف شد و در آسيب تانكر آن مقدار زيادي از مايع فرار بروميد به محيط وارد شده و توليد ابري از گاز بروميد كه خورنده و خفه كننده است را كرد و كل منطقه را پوشاند و به مدت زيادي در هوا معلق ماند.تنها قرباني اين حادثه راننده بود كه قبل از مرگش نيروهاي امنيتي و آتش نشاني را با خبر كرد و پليس جاده را مسدود كرد. در حادثه ديگري كه در يك شهر صنعتي نزريك به مناطق مسكوني رخ داد تركيدگي ناگهاني تانكر سبب ريزش و پاشش مقدار زيادي ماده شيميايي شد . اين حادثه در عصر جمعه رخ داد و در نتيجه كارخانه و كل منطقه مسكوني تعطيل بودند و از آنجا كه وزش باد وجود نداشت تنها تلفات اين حادثه يكي از نيروهاي پليس بود كه صدمه نسبتا جزيي داشت و سريعا به نزديكترين بيمارستان منتقل شدو بهبود يافت.اگرچه حوادث فوق تلفات محدودي به دنبال داشتند ولي درحادثه اول چنانچه كاميون حاوي بروميد دريك منطقه مسکوني پرجمعيت واژگون مي شد ويا درحادثه دوم دريك روزكاري كه منطقه صنعتي وكارخانه پر ازجمعيت بود مطمئنا وضعيت به گونه اي ديگرمی بود. چنين حوادثي درهرلحظه ومكاني ممكن است روي دهند و تاكنون در مناطق بسياري از جهان رخ داده اند كه نمونه حادثه بوپال هند در سال 1984 ، حادثه قطار hinton در سال 1986 و حادثه قطار Bashkirian در سال 1989 مي باشد كه در طي چنين حوادثي هزاران نفر كشته و يا آسيب ديدند .
ذكر اين نكته ضروري است كه عوارض پيامدهاي چنين حوادثي فقط به آثارحاد پس از بروز حادثه نيست بلكه عوارض طولاني مدتي نيز در پي دارد به عنوان مثال پس از حادثه بوپال ماهانه حدود 15 نفر جان خود را از دست مي دادند . در پي بروز چنين حوادثي تعداد زيادي از سازمانهاي ملي و بين المللي تشكيل شد و در سطح جهاني اهميت زيادي به آن داده شد ولي با اين حال هنوز جوامع زيادي وجود دارد كه نسبت به بروز حوادث شيميايي مستعد مي باشند.




علل وقوع حوادث شيميايي و راههاي پيشگيري از آن :
طي مطالعات صورت گرفته مهمترين علل بروز حوادث نقص در تجهيزات و همچنين خطاهاي انساني هستند ( شكل شماره2) بنابر اين بيشتراقدامات كنترلي نيز مي بايست به اين دو عامل متمركز شوند كه از جمله اين اقدامات مي توان به موارد ذيل اشاره كرد :
آموزش كارگران : بيشتر حوادث شيميايي به علت تركيبي از شرايط ناايمن و اعمال ناايمن رخ مي دهند كه آموزش كارگران مي تواند در كاهش حوادث تاثير به سزايي داشته ياشد . برنامه هاي باز آموزي كاركنان مي بايست حداقل هر سه سال يكبار تكرار شود و نتايج اين آموزشها به همراه نحوه آموزش ، فرد آموزش دهنده و ارزيابي تاثير آن ثبت شود.تعمير و نگهداري مناسب تجهيزات نيز مي تواند به كاهش ريسك حوادث شيميايي كمك كند . برنامه هاي تعمير و نگهداري مي بايست به طور منظم و بر طبق توصيه سازندگان باشد .



شکل شماره 2: تعدا حوادث شيميايي رخ داده درفاصله زمانی 1996-1987 برحسب علت وقوع حادثه

واكنش در برابر حوادث شيميايي :
علي رغم كليه اقداماتي كه درموردپيشگيري از حوادث شيميايي انجام مي شود ومي بايست بر آنها تاكيد شود ولي باز ممكن است اين حوادث به دلايلي رخ دهند بدين سبب مي بايست اقدامات لازم در مورد برخورد صحيح و واكنش مناسب در برابر حوادث رخداده ، پيشگيري از گسترش آلودگي و به حداقل رساندن پيامدهاي آن صورت گيرد.در هنگام وقوع حوادث شيميايي مثل ريزش و پاشش مواد شيميايي ممكن است نيروهاي متعددي نظير پليس ، آتش نشاني ، پرسنل درماني و... به صحنه فراخوانده شوند .پليس معمولا وطيفه كنترل محل ، حريم بندی منطقه آلوده شده ، ودرصورت لزوم ساماندهي تخليه افراد از محل را به عهده دارد . نيروهاي آتش نشاني در تشخيص ماهيت آلاينده ، نجات و ديگر اقدامات لازم فعاليت مي كنند و پرسنل درماني وظيفه كمكهاي اوليه و فعاليتهاي درماني را به عهده دارند كه دراين بين وجود يک سيستم ارتباطي قوي بين اين نيروها از اهميت ويژه اي برخوردار است .
نحوه برخورد با بيماران منتقل شده به بيمارستان نيز مي بايست بر طبق يك پروتكل ويژه صورت گيرد اين پروتكل شامل دو مرحله است :
1- پاكسازي و سميت زدايي
2- درمانهاي پزشكي
مراكز پاكسازي و سميت زدايي مي بايست ترجيحا در يك مكان باز مثل پاركينگ صورت گيرد و داراي تجهيزات مناسب و كافي مثل دوش و مواد پاك كننده و همچنين پرسنل آموزش ديده باشد.مراكز درماني نيز مي بايست نزديك به مراكز پاكسازي واقع شوند و طوري طرح ريزي شوند كه درمان در سريعترين زمان ممكنه انجام شود.آنتي دوت هاي شناسايي شده براي مواد سمي ( مثل آميل نيترات و سديم سولفات براي سيانيد ، بال يا ديگر شلاتورها براي آرسين ، گلوكونات كلسيم براي فلوريدها ) بايد در يك انبار مخصوص نگهداري شده و به راحتي در دسترس باشند .حوادث مربوط به ريزش مواد شيميايي برخلاف ديگر حوادث بدون هيچ هشدار قبلي رخ مي دهند . در برخي موارد ممكن است افرادي كه از محل آلوده تخليه مي شوند به طورنامناسب ساماندهي شده وقبل از اطلاع پرسنل درماني و فراهم شدن تجهيزات تخصصي به بيمارستان برسند و در نتيجه در اين مواقع اطلاعات مربوط به حادثه ، نوع ماده شيميايي ، تهداد و شدت بيماري ناشناخته باشد .
كليه بيمارستانها مي بايست براي مسموميتهاي بالقوه داراي پروتكل اختصاصي شامل اطلاعات سم شناسي ، آن ماده و اقدامات درماني مربوط به آن باشند .اين مجموعه پروتكل ها بايد براي هر بيمارستاني كه ممكن است با حوادث شيميايي درگير شوند ( مثل بيمارستانهاي ساوه ) تهيه شوند و هميشه در دسترس باشند . در اين بيمارستانها كليه پرسنل پزشكي و پيراپزشكي مي بايست آموزش ديده وآماده باشندودرتخصص هاي مختلف مثل جراحي ، جراحي پلاستيك ، داخلي ، اطفال و ... وجود داشته باشند . به طور كلي در برخورد با حوادث شيميايي از جنبه خدمات درماني محدوديتهايي وجوددارد كه لازم است به آنها توجه شود تا در هنگام بروز اين حوادث ارائه خدمات درماني دچار مشكل نشود برخي از مهمترين اين محدوديتها عبارتند از :
- در مورد اثر بسياري از مواد شيميايي بر بدن انسان اطلاعات كمي وجو دارد.
- از 70 هزار ماده شيميايي كه در جهان به طور مرتب مورد استفاده قرار ميگيرد فقط در مورد 2-3 درصدشان اطلاعات سم شناسي به طور كافي وجود دارد .
- حتي در مواقعي كه اين اطلاعات وجود دارند فقط عده کمی از افراد ازآن اطلاع دارند .
- ترکيبات منابع مواد شيميايي درحادثه ممکن است به وسيله آتش ، هوا ، آب ويا واکنش با ديگر مواد تغيير کرده وترکيبات جديدی به وجود آورند
- تلفات ناشی از حوادث شيميايي در انسانها بستگی به مسير تماس ، ميزان تماس وحساسيتهای فردی دارد
- تعداد آنتی دوت های موجود برای مواد شيميايي بسيار کم است ( حدود 26 عدد)
- پرسنل خدمات درمانی ممکن است خود در معرض ريسک ناشی از حوادث شيميايي باشند
- ظرفيت بيمارستانها برای پذيرش افرادآسيب ديده محدود است وعدم انتقال به موقع ورسيدگی به افراد مصدوم آلودگی را گسترش می دهد .
- بيمارستانها وجاده هايي که به آنها ختم می شوند ممکن است درمسير وقوع حادثه شيميايي باشند .
- افرادساکن درمناطق دورازمنطقه وقوع حادثه شيميايي نيز ممکن است ازطريق آلودگی منابع آب يا زنجيره غذايي تحت تاثير قرار گيرند
- حوادث باعث ترس واضطراب درافراد می شود و همين عامل سبب رجوع قابل توجه افراد به بيمارستان ، اشغال خطوط تلفن اضطراری و... می شود
- نگرانی عمومی ازاينکه عوارض ناشی از حادثه ازفازحاد به اثرات طولانی مدت بالقوه روی سلامتی انسان مثل سرطان ، اختلالات ژنتيکی ، اثرات روانی و... گسترش يابد

بحث ونتيجه گيری
ريزش ونشتی مواد شيميايي درهرلحظه وهرمکان ممکن است رخ دهد . ممکن است درسطح يک کارخانه باشد وکارکنان کارخانه رادرگير کندويا اينکه درحين انتقال مواد شيميايي دروسط شهر متراکمی چون ساوه اتفاق بيفتد ودرنتيجه هزاران نفر رادرمعرض تماس قرار دهد درچنين شرايطی برخورد مناسب با اين حوادث بستگی به شرايط زير دارد :
1- تصميم گيری وواکنش سريع نيروهای مسئول
2- تشخيص سريع ماهيت آلودگی
3- اطلاع رسانی سريع ودقيق
4- توانايي آلودگی زدايي منطقه
5- تخليه سريع افراد درمعرض ازمحل آلودگی
6- عملکرد پرسنل درمانی درمنطقه آلودگی
7- استفاده صحيح ازسيستم ارتباطی
ازجمله مواردی که می بايست درهنگام انتقال مجروحان به بيمارستان برای پرسنل درمانی مشخص شود علت حادثه ، تعداد مجروحان و شدت 

واكنش در برابر حوادث شيميايي ، موانع و رهيافتها
مهدی جهانگيری* – سيدشمس الدين عليزاده* *
* دانشجوی کارشناسی ارشد بهداشت حرفه ای ، کارشناس بهداشت حرفه ای شرکت پارس آمپول
**دانشجوی کارشناسی ارشد بهداشت حرفه ای ، دانشگاه علوم پزشکی تهران

چکيده
درحال حاضر بيش از11 ميليون ماده شيميايي براي انسان شناخته شده است كه 60 تا70 هزار ازآنها به طورمرتب استفاده مي شود. همچنين هرماه حدود600 هزارماده شيميايي به بازارعرضه مي شود. باتوجه به چنين گستره وسيعي ازموادشيميايي بديهي است توليد‍، حمل ونقل،انبارش، استفاده وهمچنين دفع ضايعات حاصل ازآنهاخطرات ايمني ، بهداشتي وزيست محيطي زيادی رادرپی دارد. مناطق مسکونی نزديک به کارخانجات ، مسيرهای حمل ونقل مواد شيميايي ، کانالهای آب وفاضلاب و... همه ازمکانهايي هستندکه ممکن است افرادعادی را(غير ازکارگران شاغل درکارخانجات )درمعرض پيامدهای ناشی ازحوادث شيميايي قراردهد. هرساله درسراسرجهان حوادث زيادی تحت عنوان حوادث شيميايي رخ می دهندبه عنوان مثال درآمريکا درفاصله زماني 1987 تا 1996 حدود 605000 حادثه شيميايي رخ داده كه تعداد اين حوادث به طورميانگين درهرسال 60000 بوده است پيامد بروزاين حوادث 2565 مرگ و 22949 جراحت شديد بوده است وازبين آنها333 مرگ و9962 جراحت مربوط به كارخانجات بوده است به عبارت ديگر42 درصدحوادث شيميايي درطي اين سالها مربوط به كارخانجات و 43 درصد بقيه درحين حمل ونقل موادشيميايي رخ داده است که مهمترين علل بروزآنها نقص درتجهيزات وخطاهای انسانی بوده است همچنين درحادثه بوپال هند درسال 1984 هزاران نفرکشته ومجروح شدند وتاچند سال بعد ازوقوع اين حادثه ماهانه 15 نفر به علت عوارض طولانی مدت ناشی از آن جان خود رااز دست می دادند . لذا با توجه به موقعيت مکانی شهر ساوه ازنظر مجاورت با شهر صنعتی واين تعدادکارخانه که درهرکدام به نوعی موادشيميايي مورداستفاده قرار می گيرندياتوليد می شودوهمچنين جمعيت متراکم وزياد شهردرنظرگرفتن يک طرح اضطراری وسيستم برخوردمناسب باحوادث شيميايي که درآن به مواردی همچون همکاری وهماهنگی سازمانهای مختلف مسئول درواکنش نسبت به حوادث شيميايي مثل آتش نشانی ، بيمارستانها ، پليس و...، تجهيزات مناسب دربيمارستانها ضروری به نظر می رسد.

کلمات کليدی : مواد شيميايي ، حوادث ، واکنش اضطراری










مقدمه
درحال حاضربيش از11 ميليون ماده شيميايي براي انسان شناخته شده است كه 60 تا 70 هزارازآنها به طورمرتب استفاده مي شود. همچنين هرماه حدود600 هزارماده شيميايي به بازار عرضه مي شود. باتوجه به چنين گستره وسيعي ازموادشيميايي بديهي است توليد ‍، حمل و نقل و استفاده ‍از اين مواد شيميايي خطرات زيادي ازنظرايمني ، بهداشتي وزيست محيطي دارداين حوادث درمراحل مختلفي رخ مي دهند كه عبارتند از:
- درمحلهايي كه موادشيميايي توليد مي شوند. مورداستفاده قرارمي گيرندوياانبارمي شوند .
- درحين حمل ونقل موادشيميايي ازطريق جاده هاي زميني ، راه آهن ، خطوط لوله ، دريا و هوا
- در محل هاي دفع ضايعات مواد شيميايي
- در طي توريسم هاي شيميايي
هرساله درسراسرجهان حوادث زيادي تحت عنوان حوادث شيميايي رخ مي دهد به عنوان مثال درآمريکادر فاصله زماني 1987 تا 1996حدود 605000 حادثه شيميايي رخ داده كه تعداد اين حوادث به طور ميانگين درهرسال 60000 بوده است پيامدبروزاين حوادث 2565 مرگ و 22949 جراحت شديد بوده است وازبين آنها 333 مرگ و9962 جراحت مربوط به كارخانجات بوده است به عبارت ديگر42 درصدحوادث شيميايي درطي اين سالها مربوط به كارخانجات و43 درصدبقيه درحين حمل ونقل مواد شيميايي رخ داده است. حوادث شيميايي علاوه بركارخانجات ومسيرهاي حمل ونقل ميتوانددرمنابع ذخيره و تصفيه آب، فاضلاب ها ، محلهاي دفع ضايعات موادشيميايي وحتي مدارس ، خانه هاو ... رخ دهندودرنتيجه آنها عده زيادي ازمردم درمعرض آثاروعوارض آن قرارگيرند.ازسوي ديگر نيازبه موادشيميايي درزندگي روزانه انسان رامجبوركرده است تاكارخانجات توليد مواد شيميايي را در مجاورت مناطق مسكوني بسازد، درنتيجه استفاده ، حمل و نقل و ذخيره سازي آنهامی تواند يك تهديد بالقوه دائمي را از نظر ريزش و پاشش اين مواد و آلودگي هاي محيطي ناشي از آن را به دنبال داشته باشد . اثر آلوده كنندگي هر آلاينده شيميايي در محيط با برخي ويژگي ها مشخص مي شود كه اين ويژگي ها عبارتند از :
1-جرم (m )
2-سميت : كه اين شاخص در اين مورد شاخص IDLH-Immediate Danger to Life and Health) ) از طرف سازمان NIOSH به عنوان سميت مطرح شده و معناي آن عبارتست از حداكثر غلظت ماده شيميايي در هوا كه يك كارگر سالم روزانه به مدت 30 دقيقه در معرض آن قرار گيرد ، بدون اينكه هيچ گونه اثر زيان آور و غير قابل برگشتي در او داشته باشد.
3- قابليت تبخير :كه بر حسب فشار بخار بر حسب ميلي متر جيوه و در دماي اتاق مطرح مي شود.
با توجه به موارد فوق شاحص آلودگي محيطي) (Potenyial Environment Contamination-PECuعبارتست از :
PEC=m*VP*I/IDLH

PEC بالا در مورد برخي از مواد شيميايي نشان دهنده اين است كه تخليه افراد در هنگام بروز حوادث شيميايي مي بايست در كمتر از 30 دقيقه پس از ريزش ماده شيميايي صورت گيرد.يكي از مهمترين حوادث شيميايي ريزش و نشتي مواد شيميايي است كه به وفور در سراسر جهان رخ مي دهد(شکل1) به عنوان مثال در يكي از اين حوادث كه در سال 1992 در يكي از كشورهاي آسيايي رخ داد يك كاميون پر از بروميد در حال عبور از جاده منحرف شد و در آسيب تانكر آن مقدار زيادي از مايع فرار بروميد به محيط وارد شده و توليد ابري از گاز بروميد كه خورنده و خفه كننده است را كرد و كل منطقه را پوشاند و به مدت زيادي در هوا معلق ماند.تنها قرباني اين حادثه راننده بود كه قبل از مرگش نيروهاي امنيتي و آتش نشاني را با خبر كرد و پليس جاده را مسدود كرد. در حادثه ديگري كه در يك شهر صنعتي نزريك به مناطق مسكوني رخ داد تركيدگي ناگهاني تانكر سبب ريزش و پاشش مقدار زيادي ماده شيميايي شد . اين حادثه در عصر جمعه رخ داد و در نتيجه كارخانه و كل منطقه مسكوني تعطيل بودند و از آنجا كه وزش باد وجود نداشت تنها تلفات اين حادثه يكي از نيروهاي پليس بود كه صدمه نسبتا جزيي داشت و سريعا به نزديكترين بيمارستان منتقل شدو بهبود يافت.اگرچه حوادث فوق تلفات محدودي به دنبال داشتند ولي درحادثه اول چنانچه كاميون حاوي بروميد دريك منطقه مسکوني پرجمعيت واژگون مي شد ويا درحادثه دوم دريك روزكاري كه منطقه صنعتي وكارخانه پر ازجمعيت بود مطمئنا وضعيت به گونه اي ديگرمی بود. چنين حوادثي درهرلحظه ومكاني ممكن است روي دهند و تاكنون در مناطق بسياري از جهان رخ داده اند كه نمونه حادثه بوپال هند در سال 1984 ، حادثه قطار hinton در سال 1986 و حادثه قطار Bashkirian در سال 1989 مي باشد كه در طي چنين حوادثي هزاران نفر كشته و يا آسيب ديدند .
ذكر اين نكته ضروري است كه عوارض پيامدهاي چنين حوادثي فقط به آثارحاد پس از بروز حادثه نيست بلكه عوارض طولاني مدتي نيز در پي دارد به عنوان مثال پس از حادثه بوپال ماهانه حدود 15 نفر جان خود را از دست مي دادند . در پي بروز چنين حوادثي تعداد زيادي از سازمانهاي ملي و بين المللي تشكيل شد و در سطح جهاني اهميت زيادي به آن داده شد ولي با اين حال هنوز جوامع زيادي وجود دارد كه نسبت به بروز حوادث شيميايي مستعد مي باشند.




علل وقوع حوادث شيميايي و راههاي پيشگيري از آن :
طي مطالعات صورت گرفته مهمترين علل بروز حوادث نقص در تجهيزات و همچنين خطاهاي انساني هستند ( شكل شماره2) بنابر اين بيشتراقدامات كنترلي نيز مي بايست به اين دو عامل متمركز شوند كه از جمله اين اقدامات مي توان به موارد ذيل اشاره كرد :
آموزش كارگران : بيشتر حوادث شيميايي به علت تركيبي از شرايط ناايمن و اعمال ناايمن رخ مي دهند كه آموزش كارگران مي تواند در كاهش حوادث تاثير به سزايي داشته ياشد . برنامه هاي باز آموزي كاركنان مي بايست حداقل هر سه سال يكبار تكرار شود و نتايج اين آموزشها به همراه نحوه آموزش ، فرد آموزش دهنده و ارزيابي تاثير آن ثبت شود.تعمير و نگهداري مناسب تجهيزات نيز مي تواند به كاهش ريسك حوادث شيميايي كمك كند . برنامه هاي تعمير و نگهداري مي بايست به طور منظم و بر طبق توصيه سازندگان باشد .



شکل شماره 2: تعدا حوادث شيميايي رخ داده درفاصله زمانی 1996-1987 برحسب علت وقوع حادثه

واكنش در برابر حوادث شيميايي :
علي رغم كليه اقداماتي كه درموردپيشگيري از حوادث شيميايي انجام مي شود ومي بايست بر آنها تاكيد شود ولي باز ممكن است اين حوادث به دلايلي رخ دهند بدين سبب مي بايست اقدامات لازم در مورد برخورد صحيح و واكنش مناسب در برابر حوادث رخداده ، پيشگيري از گسترش آلودگي و به حداقل رساندن پيامدهاي آن صورت گيرد.در هنگام وقوع حوادث شيميايي مثل ريزش و پاشش مواد شيميايي ممكن است نيروهاي متعددي نظير پليس ، آتش نشاني ، پرسنل درماني و... به صحنه فراخوانده شوند .پليس معمولا وطيفه كنترل محل ، حريم بندی منطقه آلوده شده ، ودرصورت لزوم ساماندهي تخليه افراد از محل را به عهده دارد . نيروهاي آتش نشاني در تشخيص ماهيت آلاينده ، نجات و ديگر اقدامات لازم فعاليت مي كنند و پرسنل درماني وظيفه كمكهاي اوليه و فعاليتهاي درماني را به عهده دارند كه دراين بين وجود يک سيستم ارتباطي قوي بين اين نيروها از اهميت ويژه اي برخوردار است .
نحوه برخورد با بيماران منتقل شده به بيمارستان نيز مي بايست بر طبق يك پروتكل ويژه صورت گيرد اين پروتكل شامل دو مرحله است :
1- پاكسازي و سميت زدايي
2- درمانهاي پزشكي
مراكز پاكسازي و سميت زدايي مي بايست ترجيحا در يك مكان باز مثل پاركينگ صورت گيرد و داراي تجهيزات مناسب و كافي مثل دوش و مواد پاك كننده و همچنين پرسنل آموزش ديده باشد.مراكز درماني نيز مي بايست نزديك به مراكز پاكسازي واقع شوند و طوري طرح ريزي شوند كه درمان در سريعترين زمان ممكنه انجام شود.آنتي دوت هاي شناسايي شده براي مواد سمي ( مثل آميل نيترات و سديم سولفات براي سيانيد ، بال يا ديگر شلاتورها براي آرسين ، گلوكونات كلسيم براي فلوريدها ) بايد در يك انبار مخصوص نگهداري شده و به راحتي در دسترس باشند .حوادث مربوط به ريزش مواد شيميايي برخلاف ديگر حوادث بدون هيچ هشدار قبلي رخ مي دهند . در برخي موارد ممكن است افرادي كه از محل آلوده تخليه مي شوند به طورنامناسب ساماندهي شده وقبل از اطلاع پرسنل درماني و فراهم شدن تجهيزات تخصصي به بيمارستان برسند و در نتيجه در اين مواقع اطلاعات مربوط به حادثه ، نوع ماده شيميايي ، تهداد و شدت بيماري ناشناخته باشد .
كليه بيمارستانها مي بايست براي مسموميتهاي بالقوه داراي پروتكل اختصاصي شامل اطلاعات سم شناسي ، آن ماده و اقدامات درماني مربوط به آن باشند .اين مجموعه پروتكل ها بايد براي هر بيمارستاني كه ممكن است با حوادث شيميايي درگير شوند ( مثل بيمارستانهاي ساوه ) تهيه شوند و هميشه در دسترس باشند . در اين بيمارستانها كليه پرسنل پزشكي و پيراپزشكي مي بايست آموزش ديده وآماده باشندودرتخصص هاي مختلف مثل جراحي ، جراحي پلاستيك ، داخلي ، اطفال و ... وجود داشته باشند . به طور كلي در برخورد با حوادث شيميايي از جنبه خدمات درماني محدوديتهايي وجوددارد كه لازم است به آنها توجه شود تا در هنگام بروز اين حوادث ارائه خدمات درماني دچار مشكل نشود برخي از مهمترين اين محدوديتها عبارتند از :
- در مورد اثر بسياري از مواد شيميايي بر بدن انسان اطلاعات كمي وجو دارد.
- از 70 هزار ماده شيميايي كه در جهان به طور مرتب مورد استفاده قرار ميگيرد فقط در مورد 2-3 درصدشان اطلاعات سم شناسي به طور كافي وجود دارد .
- حتي در مواقعي كه اين اطلاعات وجود دارند فقط عده کمی از افراد ازآن اطلاع دارند .
- ترکيبات منابع مواد شيميايي درحادثه ممکن است به وسيله آتش ، هوا ، آب ويا واکنش با ديگر مواد تغيير کرده وترکيبات جديدی به وجود آورند
- تلفات ناشی از حوادث شيميايي در انسانها بستگی به مسير تماس ، ميزان تماس وحساسيتهای فردی دارد
- تعداد آنتی دوت های موجود برای مواد شيميايي بسيار کم است ( حدود 26 عدد)
- پرسنل خدمات درمانی ممکن است خود در معرض ريسک ناشی از حوادث شيميايي باشند
- ظرفيت بيمارستانها برای پذيرش افرادآسيب ديده محدود است وعدم انتقال به موقع ورسيدگی به افراد مصدوم آلودگی را گسترش می دهد .
- بيمارستانها وجاده هايي که به آنها ختم می شوند ممکن است درمسير وقوع حادثه شيميايي باشند .
- افرادساکن درمناطق دورازمنطقه وقوع حادثه شيميايي نيز ممکن است ازطريق آلودگی منابع آب يا زنجيره غذايي تحت تاثير قرار گيرند
- حوادث باعث ترس واضطراب درافراد می شود و همين عامل سبب رجوع قابل توجه افراد به بيمارستان ، اشغال خطوط تلفن اضطراری و... می شود
- نگرانی عمومی ازاينکه عوارض ناشی از حادثه ازفازحاد به اثرات طولانی مدت بالقوه روی سلامتی انسان مثل سرطان ، اختلالات ژنتيکی ، اثرات روانی و... گسترش يابد

بحث ونتيجه گيری
ريزش ونشتی مواد شيميايي درهرلحظه وهرمکان ممکن است رخ دهد . ممکن است درسطح يک کارخانه باشد وکارکنان کارخانه رادرگير کندويا اينکه درحين انتقال مواد شيميايي دروسط شهر متراکمی چون ساوه اتفاق بيفتد ودرنتيجه هزاران نفر رادرمعرض تماس قرار دهد درچنين شرايطی برخورد مناسب با اين حوادث بستگی به شرايط زير دارد :
1- تصميم گيری وواکنش سريع نيروهای مسئول
2- تشخيص سريع ماهيت آلودگی
3- اطلاع رسانی سريع ودقيق
4- توانايي آلودگی زدايي منطقه
5- تخليه سريع افراد درمعرض ازمحل آلودگی
6- عملکرد پرسنل درمانی درمنطقه آلودگی
7- استفاده صحيح ازسيستم ارتباطی
ازجمله مواردی که می بايست درهنگام انتقال مجروحان به بيمارستان برای پرسنل درمانی مشخص شود علت حادثه ، تعداد مجروحان و شدت بيماری است .تجربه حوادث بزرگی چون بوپال نشان داد که ميزان تلفات درجمعيت درمعرض ريسک ودرمنطقه آلودگی 2